Prowincja świętej Jadwigi Zakonu Braci Mniejszych na Śląsku

Wroclaw_KarlowiceHistoria nie jest tylko nauką o przeszłości, lecz w pewnym sensie nauką zwróconą ku przyszłości, siłą motoryczną i nauczycielką. Wspaniała maksyma łacińska mówi: „Historia est magistra Vita”. Dzieje Zakonu franciszkańskiego – w tym także naszej prowincji – ukazują usilną pracę apostolską, miłość i poświęcenie dla Boga i braci, solidarność w dążeniu do Harmonii, Piękna najwyższego Dobra. „Prowincja św. Jadwigi w Polsce wywodzi się z prowincji saksońskiej. Rozległość ówczesnej prowincji obejmującej Westfalię, Nadrenię oraz Śląsk utrudniała władzom zakonnym zarządzanie podległymi domami i zakonni- kami, dlatego 21 IX 1893 r. postanowiono o utworzeniu ze śląskich klasztorów we Wrocławiu, Górze św. Anny oraz w Prudniku komisariatu zakonnego, który pozostawałby zależny od macierzystej prowincji.

W 1852 r. biskup i kardynał wrocławski Melchior von Diepenbrock sprowadził na Śląsk zakonników z prowincji saksońskiej pw. św. Krzyża, przydzielając im opuszczony od sekularyzacji przez zakonników z prowincji małopolskiej klasztor w Górze św. Anny. Jednak ku zaskoczeniu biskupa długo w nim nie pozostali, z powodu nieumiejętności nawiązania kontaktu z miejscową ludnością. Następca kard. Diepenbrocka, bp Henryk Förster, w 1859 r. sprowadził ponownie franciszkanów do diecezji wrocławskiej, przekazując im klasztor w Górze św. Anny. W 1863 r. zakonnicy przejęli również klasztor w Prudniku-Lesie. Kiedy działalność braci mniejszych zaczęła owocować, wybuchł Kulturkampf i w 1875 r. po raz kolejny franciszkanie musieli opuścić Śląsk.

Po wygaśnięciu Kulturkampfu, inicjatywa ponownego osiedlenia się przedstawicieli zakonu we Wrocławiu wyszła od kardynała wrocławskiego Jerzego Koppa. Na początku 1888 r. ordynariusz zwrócił się do prowincja- ła saksońskiego o przysłanie dwóch zakonników jako spowiedników do wrocławskiej katedry. Wyznaczono o. Atanazego i o. Filipa. 20 V 1889 r. przyjechał do Wrocławia o. Franciszek Czech, zastępując o. Atanazego. Na prośbę franciszkanów kapituła katedralna św. Jana odstąpiła zakonnikom, dekretem z 30 VIII 1889 r., wikarówkę z przyległym ogrodem i kościółkiem św. Idziego. Do obowiązków spowiedników katedralnych należało słuchanie spowiedzi przez czternaście godzin dziennie. W dwóch turach, od godziny piątej rano do dwunastej w południe i od czwartej po południu do dziesiątej wieczorem. 28 III 1894 r. zakupiono parcelę we Wrocławiu-Karłowicach z zamiarem budowy kościoła i klasztoru.

Budowę zakończono we wrześniu 1897 r. W 1899 r. uzyskano zgodę na uruchomienie w nowo wzniesionym gmachu niższego seminarium duchownego. Tegoż roku z rąk kard. Koppa święcenia kapłańskie otrzymali pierwsi diakoni franciszkańscy kształceni we Wrocławiu. W październiku 1901 r. zakończono budowę franciszkańskiej świątyni. Nowy kościół mógł pomieścić trzy tysiące wiernych. W dniu 12 listopada tegoż roku nastąpiło poświęcenie kościoła. Inwestycje nie ograniczono do terenu Karłowic. W pierwszym rzędzie należało zająć się budową nowego klasztoru w Prudniku. Prace przebiegały na tyle szybko, że 2 VIII 1900 r. franciszkanie już mogli się wprowadzić się do nowego budynku. Władze prowincji saksońskiej podjęły również starania o uzyskanie pozwolenia na ponowne osiedlenie się franciszkanów w Nysie. Dekretem z 14 VII 1902 r., wikariusz generalny o. Dawid Fleming powołał do istnienia nową kustodię pw. św. Jadwigi. W jej skład weszło 100 zakonników: 42 ojców, 16 kleryków profesów i 42 braci zakonnych.

Franciszkanie zaczęli rozważać możliwość osiedlenia się w podkatowickiej miejscowości Panewniki. Pod koniec sierpnia 1905 r. otrzymano pozwolenie na budowę kościoła i klasztoru. W uroczystość św. Franciszka o. Krystian poświęcił kamień węgielny i wmurował sporządzony w trzech językach dokument erekcyjny. 29 IX 1907 r. poświęcono nowy klasztor i nowe dzwony. Kościół poświęcił kard. Kopp 19 VII 1909 r. Następnie podjęto realizację planów osiedlenia zakonników w Borkach Wielkich koło Olesna. 23 IV 1905 r. nastąpiło uroczyste przywitanie i wprowadzenie franciszkanów do Borek Wielkich. 29 X 1911 r. kustosz o. Krystian poświęcił neogotycką świątynię pod wezwanie św. Franciszka z Asyżu”. Dekretem Ministra generalnego o. Pacyfika Monza z dnia 11 listopada 1911r. nasza kustodia została wyniesiona do godności Prowincji zakonnej. Otrzymała nazwę: „Prowincja Świętej Jadwigi Braci Mniejszych na Śląsku”.

Chronologicznie w skład naszej prowincji weszły 24 domy: Góra Św. Anny, Prudnik-Las, Pródnik- Góra, Wrocław- św. Idziego, Wrocław-Karłowice, Nysa, Panewniki, Borki Wielkie, Kłodzko- Góra Maryji, Olsztyn, Racibórz-Płonia, Wieluń, Chocz, Stoczek, Berlin-Pankow, Głubczyce, Rybnik-Smolna, Kłodzko-Matki Bożej Dobrej Rady, Gliwice, Duszniki Zdrój, Olsztyn- Konwikt, Góra Św. Anny-Dom Pielgrzyma, Jelenia Góra i Malbork. Kolejną ważną datą, którą należało- by odnotować to 17 luty 1921 r. kiedy to oficjalnie z naszej prowincji został wyodrębniony Komisariat panewnicki. Był on na ówczesne czasy najkorzystniejszym rozwiązaniem sytuacji politycznej i atmosfery panującej wśród współbraci.

Jak widzimy po latach, zaowocowało to powstaniem niezależnej nowej prowincji. Dynamiczny rozwój naszej prowincji trwa nieprzerwanie do wybuchu II wojny światowej w czasie, której to bracia franciszkanie z naszej prowincji byli szczególnie prześladowani. Miedzy innymi zakazano wszelkiej działalności wydawniczej, ograniczono pracę duszpasterska, rozwiązano Collegium Seraphicum w Nysie i odebrano nam liczne klasztory. 75% współbraci zostało wcielonych do wojska, wielu aresztowano i skazano min. na karę w obozach koncentracyjnych. Warto w tym miejscu wspomnieć, iż jak podają kroniki prowincjalne „niemal wszyscy współbracia zachowali godność i powagę”. Podczas wojny zginęło w sumie 97 współbraci, kolejnych 119 współbraci z różnych powodów opuściło kraj. Niestety czasy wojenne nie zakończyły trudnego okresu naszej prowincji. Po czasach terroru nazistowskiego nadeszły czasy terroru komunistycznego.

Były to czasy nie tylko zajmowania naszych klasztorów, ale także likwidacji licznych dzieł tj. prowincjalnej drukarni, Collegium Seraphicum w Nysie. Jednak najgorsze czasy nadeszły wraz z nastaniem „terroru stalinowskiego”(1951-1956). W tych to latach nastąpiły liczne konfiskaty klasztorów; usunięto franciszkanów z Wrocławia- Karłowic(1954) skąd udali się do Kłodzka, Dusznik Zdroju(1954), Prudnika(1954), gdzie jak podają kroniki państwo dało zakonnikom tylko dwie godziny na spakowanie swoich rzeczy i wyprowadzenie się. Natomiast po przejęciu budynków „bestialsko” zdewastowano wszelkie znaki kultu mogące mówić o ich wcześniejszym przeznaczeniu i użytkownikach. Obiekt pod pewnym względem stał się obiektem wojskowym, niedostępnym dla zwykłych ludzi – tam też przetrzymywano Prymasa Wyszyńskiego.

Mimo tak ciężkich czasów praca duszpasterska rozwijała się pomyślnie zarówno restrykcje, jak i zakazy nie „zamknęły” współbraci w murach klasztornych, ale zgodnie z duchem franciszkańskim nadal posługiwali wiernym: prowadzili katechezy, czynili dzieła miłosierdzia. Równocześnie wraz z upływem lat kiedy to łagodniał ustrój komunistyczny w kraju, odzyskiwaliśmy nasze klasztory. W roku 1997 na wrocławskie Karłowce znów zawitali klerycy WSD. Obecnie nasza prowincja posiada 25 domy zakonne w 4 krajach – Polska, Niemcy, Norwegia, Włochy.

Natomiast nasi współbracia podejmują liczne dzieła na terenie 14 państw. Niestety nie sposób opisać wszystkie wydarzenia z życia naszej prowincji. Aby lepiej zilustrować ogrom materiałów dotyczących naszej prowincji, tylko zdradzę, że wydanie skrócone w naszym archiwum zajmuje ponad 200 stron A4. Po za tym jest to tylko, jak zapewniają współbracia, „wierzchołek góry lodowej” bowiem trzeba mieć na uwadze, że życie i działalność każdego współbrata to także historia i szczególne bogactwo naszej prowincji. Przede wszystkim to nie budynki stanowią historię, ale ludzie – właśnie My.

Na podstawie: o. Ireneusz Bednarek OFM Krótka Historia Prowincji św. Jadwigi Zakonu Braci Mniejszych do roku 1955.

Zebrał i opracował Fr Krzysztof OFM