Historia Zakonu Braci Mniejszych

historia zakonuNie było ani celem, ani marzeniem św. Franciszka założenie Zakonu. On, który porzucił dostatnie życie, przemieniając się (w 1208 r.) w człowieka wiodącego życie prostego, wędrownego kaznodziei. Głosił – oczywiście za zgodą biskupa asyskiego Gwidona II – nauki pokutne w Asyżu i najbliższej okolicy. W krótkim czasie jednak zaczęli przyłączać się do niego inni ludzie, zafascynowani jego postawą. Powodem popularności Franciszka była, jak się wydaje, jego niezwykła wrażliwość i dobroć, a także umiejętność dostrzegania piękna w całym stworzeniu. Od- czytanie przez niego na nowo – z głębią i prostotą – ubóstwa, cierpienia i Męki Jezusa Chrystusa, jako ideału, który trzeba naśladować aż do końca, przyciągało do Franciszka coraz szersze rzesze ludzi. Zalecał on im naśladowanie Chrystusa, życie według Ewangelii oraz podporządkowanie się papieżowi i biskupom. Wspólno- cie uważającej się za ubogich pokutników Franciszek nadał prostą i zwięzłą regułę złożoną z wersetów Ewangelii. I tu, chcąc żyć w zgodzie z Kościołem (a warto pamiętać, że były to czasy gdzie po- wstawało wiele grup heretyckich, które choć chciały żyć radykalnie, zrywały z Kościołem), udał się wraz ze swymi naśladowcami do papieża, by uzyskać potwierdzenie swojego sposobu życia. Właśnie to wydarzenie uznaje się za moment założenia Zakonu. Zatwierdzenie ustnej reguły przez papieża Innocentego III miało miejsce 16 kwietnia 1209 r. Franciszek wraz z towarzyszami uzyskał ustne za- twierdzenie zasad życia wspólne- go, uwzględniające między innymi przebywanie w małych grupach bez określonego regulaminu i stałego miejsca zamieszkania, liturgię godzin oraz prawo głoszenia kazań pokutnych przez Franciszka i niektórych innych braci. Po- nadto wzywano ich do prostoty, szczerości, postawy umniejszenia, absolutnego ubóstwa indywidualnego i wspólnotowego oraz utrzymywania się z własnej pracy.

W początkowym okresie Franciszek nie zamierzał tworzyć ram organizacyjnych dla swego zakonu, jednak wymogi prawa kanonicznego spowodowały bezzwłoczną konieczność ich wprowadzenia. Franciszek został diakonem, a jego towarzysze dostali tonsurę. Nieco później, na pierwszej kapitule generalnej odbytej w Porcjunkuli w maju 1217 r., w której uczestniczyło 5000 braci, przyjęto scentralizowany system zarządzania Zakonem Braci Mniejszych. Dokonano wtedy podziału wspólnoty 12 okręgów, zwanych z czasem prowincjami i podjęto zamiar wysłania niektórych braci do krajów zaalpejskich. Ubogacił się wówczas także zakres ich działalności, obejmujący pełne kaznodziejstwo i związaną z nim konieczność posiadania kościołów oraz własnych domów zakonnych. Kilka lat później, za sprawą kardynała Hugolina, opiekuna i protektora zakonu (późniejszego papieża Grzegorza IX), postanowiono włączyć Franciszkanów w służbę Kościoła. Na kapitule generalnej odbytej pod- czas nieobecności Franciszka, przebywającego w latach 1219-1220 na Bliskim Wschodzie, zdecydowano złagodzić radykalizm życia zakonnego i założyć w Bolonii pierwsze franciszkańskie studium teologiczne. Działania te spowodowały pewien rozłam wśród braci i Franciszek przekazał kierowanie zakonem Piotrowi z Katanii (1220-1221), a następnie Eliaszowi z Kortony (1221-1227). Strukturę zakonu normowała reguła opracowana przez Franciszka, którą zaakceptował papież Honoriusz III bullą Soles annuere (1223 r.).

W następnych latach, już po śmierci Franciszka i ogłoszeniu go Świętym (przez papieża Grzegorza IX w 1228 r.), dokonano w niej korekt. Kolejne zmiany organizacyjne opracowane zostały przez św. Bonawenturę (ministra generalnego zakonu w latach 1257-1274, a od 1273 r. kardynała), zwanego drugim założycielem zakonu. Jednak różne interpretacje Reguły i praktyki dotyczące ubóstwa spowodowały powstanie podziałów. Pierwsza linia interpretacji postulowała, za cenę złagodzenia ubóstwa, podjęcie przez braci różnorakich zadań w Kościele: misji ad gentes, działalności naukowej, kaznodziejskiej. Druga linia stanowiła przeciwieństwo pozostałej. Jej cechą charakterystyczną było usiłowanie zachowywania reguły w dosłowny sposób. Trzecia linia stanowiła wyważony kompromis. Elementy tych trzech opcji można odnaleźć w późniejszych odgałęzieniach i podziałach Zakonu. Kontrowersje na temat ubóstwa i zadań, jakie powinni podejmować bracia, ciągnęły się z mniejszym czy większym natężeniem przez całą historię Zakonu. Znalazły swój wyraz w autonomiczności obserwantów od braci konwentualnych w XV w., a następnie w ich rozdzieleniu w 1517 r. przez papieża Leona X bullą Ite et vos in vineam meam, w powstaniu kapucynów (1525 r. wystąpienie Mateusza z Bascio, papież Klemens VII w 1528 r. daje aprobatę, a oficjalne zatwierdzenie Zakonu ma miejsce w 1619 r.) oraz podziałach obserwantów w ramach jednego zakonu na autonomiczne gałęzie.

Dopiero w 1897r. papież Leon XII wydał konstytucję apostolską Felicitate quadam, która połączyła w jedno odłamy obserewanckie i nadał nazwę: Zakon Braci Mniejszych, zakazał używania nazw dotychczasowych, jak np. reformaci, alkantaryści czy bernardyni. Tak to wygląda historia Zakonu Braci Mniejszych. Jak widać, mamy wiele za plecami, bo już za czasów Franciszka byli podzieleni i spiskowali przeciw niemu. Można nawet powiedzieć, że wg. niektórych ówczesnych braci, Biedaczyna pod koniec swego życia w ogóle nie pasował do Zakonu…

Jednak mimo iż przez lata bracia różnie żyli, interpretowali regułę, czy robili rozłamy, tak że dziś mamy trzy Zakony zamiast jednego, to jednak pamiętajmy, że pogoda ducha, uśmiech na twarzy i serce otwarte dla wszystkich (i oczywiście wiele, wiele innych zalet, których na wypisywanie nie starczyło by kartek i czcionek w komputerze), zawsze łączyły franciszkanów różnych wieków i stanów…

Br. Urban OFM